Program „Pracownie Kompas Jutra” oficjalnie wystartował. W latach 2026–2029 na wyposażenie i doposażenie szkolnych pracowni przyrodniczych oraz pracowni do zajęć praktyczno-technicznych zostanie przeznaczone 200 mln zł z budżetu państwa.
Minimalna kwota wsparcia dla jednej szkoły wynosi 10 tys. zł, maksymalna 30 tys. zł. Organ prowadzący musi zapewnić wkład własny w wysokości co najmniej 20 proc. kosztów zadania.
To ważna informacja dla organów prowadzących, dyrektorów i nauczycieli. Nie jest to jednak tylko kolejny program pozwalający na zakup szkolnego wyposażenia. Jego celem jest przygotowanie szkół do wdrażania Reformy26. Kompas Jutra i stworzenie warunków do prowadzenia zajęć, podczas których uczniowie będą samodzielnie badać, mierzyć, projektować, konstruować, naprawiać i oceniać efekty swojej pracy.
Ministerstwo Edukacji Narodowej podkreśla, że wyposażenie pracowni powinno być dobierane indywidualnie, na podstawie diagnozy przeprowadzonej przez nauczycieli przyrody i zajęć praktyczno-technicznych.
Nie warto więc zaczynać od przeglądania katalogów i wybierania urządzeń, które wydają się najbardziej nowoczesne. Najpierw należy odpowiedzieć na kilka podstawowych pytań: Jakie zadania wynikające z nowej podstawy programowej będą wykonywać uczniowie? Jakie wyposażenie szkoła już posiada? Czego brakuje, aby uczniowie mogli pracować samodzielnie i bezpiecznie? Czy sprzętu wystarczy do pracy w kilku zespołach jednocześnie? Dopiero na tej podstawie powinien powstać plan zakupów.
W ramach reformy przyroda będzie realizowana docelowo w klasach IV–VI (w pierwszym roku reformy w klasie IV). Podstawa programowa kładzie duży nacisk na prowadzenie obserwacji, pomiarów i doświadczeń, zadawanie pytań badawczych, analizowanie danych oraz wyciąganie wniosków.
Ważnym miejscem nauki ma być także teren wokół szkoły i najbliższe otoczenie uczniów.
Oznacza to, że pracownia przyrodnicza nie powinna służyć wyłącznie do przechowywania modeli i pomocy prezentowanych przez nauczyciela. Uczniowie muszą mieć możliwość samodzielnego korzystania z mikroskopów, lup, naczyń laboratoryjnych, przyrządów pomiarowych, zestawów doświadczalnych, czujników, map i materiałów do pracy terenowej.
Przy planowaniu zakupów warto zwrócić uwagę nie tylko na jakość, ale również na liczbę stanowisk. Jeden bardzo dobry mikroskop nie wystarczy, jeżeli większość klasy będzie jedynie obserwowała pracę innych osób.
Celem powinno być stworzenie pracowni, w której uczniowie rzeczywiście wykonują doświadczenia i pomiary, a nie tylko oglądają ich przebieg.
Istotną zmianę widać także w nowej podstawie programowej zajęć praktyczno-technicznych – większe znaczenie mają działania praktyczne.
Uczniowie będą realizowali zadania konstrukcyjne, użytkowe, elektryczne i ekologiczne. Powinni poznawać właściwości materiałów, planować kolejne etapy pracy, dobierać narzędzia, wykonywać projekty oraz oceniać ich funkcjonalność, bezpieczeństwo i estetykę.
Szczególnie interesujące jest zadanie polegające na zdiagnozowaniu rzeczywistego problemu technicznego w szkole lub jej otoczeniu.
Uczniowie mają rozpoznać problem, zastanowić się nad jego skutkami, przygotować kilka możliwych rozwiązań, wybrać najlepsze z nich i, w miarę możliwości, rzeczywiście je wdrożyć.
Może to być na przykład brak wygodnego miejsca do przechowywania materiałów, uszkodzony element wyposażenia, nieczytelne oznaczenie sali, brak uchwytu, organizera albo innego prostego rozwiązania ułatwiającego korzystanie ze wspólnej przestrzeni.
Uczniowie powinni dokonać pomiarów, wykonać szkic, dobrać materiał i narzędzia, zaplanować pracę, przygotować rozwiązanie, przetestować je i wprowadzić poprawki. To znacznie więcej niż wykonanie identycznego przedmiotu według instrukcji nauczyciela. Takie zadania rozwijają umiejętności techniczne, ale także planowanie, współpracę, odpowiedzialność i sprawczość.
Nowa podstawa programowa zwraca uwagę na organizację bezpiecznego i funkcjonalnego środowiska pracy. Potrzebne są odpowiednie stanowiska, narzędzia dostosowane do wieku uczniów, środki ochrony indywidualnej, miejsce do przechowywania materiałów i wykonywanych prac oraz jasne zasady korzystania ze sprzętu.
W pracowni zajęć praktyczno-technicznych mogą znaleźć się między innymi stoły warsztatowe, imadła, narzędzia ręczne, wiertarki, wyrzynarki, szlifierki, urządzenia do obróbki różnych materiałów, sprzęt do szycia i lutowania oraz okulary ochronne.
Nie można również zapominać o materiałach eksploatacyjnych. Nawet najlepsze urządzenie nie będzie wykorzystywane, jeżeli zabraknie drewna, sklejki, kartonu, elementów montażowych, papieru ściernego czy innych materiałów potrzebnych do wykonywania projektów.
Oferta pomocy, narzędzi i urządzeń jest bardzo szeroka, natomiast budżet programu ograniczony. Łatwo więc przygotować listę zakupów przekraczającą dostępną kwotę albo wybrać przypadkowy zestaw tylko dlatego, że jego cena odpowiada wysokości wsparcia.
educarium przygotowało internetowy kalkulator ofert dla programu „Pracownie Kompas Jutra”. Nauczyciel lub dyrektor może wybrać wyposażenie do pracowni przyrodniczej, praktyczno-technicznej albo obu tych obszarów, a następnie wygenerować arkusz kalkulacyjny z indywidualnym zestawieniem.
Kalkulator nie zastąpi diagnozy potrzeb szkoły, ale może znacznie ułatwić przygotowanie kosztorysu. Pozwala sprawdzić różne warianty, porównać ich wartość i szybko ocenić, z których pozycji trzeba zrezygnować, a gdzie warto zwiększyć liczbę zestawów lub stanowisk.
Gotowy arkusz można również wykorzystać podczas rozmowy z organem prowadzącym. Jest znacznie bardziej czytelny niż lista produktów zbierana z kilku różnych źródeł.
Na stronie educarium poświęconej programowi zebrano także informacje dotyczące zasad finansowania, kosztów kwalifikowanych, składania wniosków oraz przykładowego wyposażenia pracowni.
W propozycjach educarium dotyczących pracowni praktyczno-technicznych ważne miejsce zajmują narzędzia CoolTool oraz urządzenia xTool.
Wycinarka i grawerka laserowa xTool może służyć do przygotowywania elementów konstrukcji, szablonów, oznaczeń, modeli i prototypów. Samo wycięcie części nie kończy jednak pracy uczniów. Muszą oni wcześniej przygotować projekt, określić wymiary i dobrać materiał, a następnie złożyć, wykończyć oraz przetestować wykonany przedmiot.
Modułowe urządzenia CoolTool pozwalają natomiast na praktyczną obróbkę drewna, tworzyw i cienkich elementów metalowych. W zależności od zestawu uczniowie mogą korzystać między innymi z wyrzynarki, wiertarki, szlifierki, tokarki lub frezarki.
Są to rozwiązania zaprojektowane z myślą o edukacji, ale nadal wymagają odpowiedniej organizacji pracy. Nauczyciel musi przeprowadzić instruktaż, zapewnić nadzór i zadbać o przestrzeganie zasad bezpieczeństwa. Podczas pracy uczniowie powinni obowiązkowo korzystać z okularów ochronnych.
Ważne jest połączenie technologii cyfrowych z pracą manualną. Uczeń może najpierw przygotować projekt na komputerze, następnie wykonać wybrane elementy za pomocą urządzenia xTool, a później obrabiać, składać i wykańczać je z wykorzystaniem narzędzi CoolTool.
Technologia nie wyręcza wówczas ucznia w realizacji zadania. Jej wykorzystanie staje się jednym z etapów procesu projektowego.
Zakup urządzeń nie wystarczy, jeżeli nauczyciel nie otrzyma pomysłów na ich wykorzystanie.
Przygotowanie projektu technicznego wymaga określenia celu, materiałów, kolejnych etapów działania, zasad bezpieczeństwa i przewidywanego czasu pracy. Nie każdy nauczyciel ma możliwość samodzielnego tworzenia takich materiałów od podstaw.
Dlatego educarium przygotowuje gotowe propozycje projektów praktyczno-technicznych zgodnych z nową podstawą programową i wykorzystujących urządzenia CoolTool oraz xTool.
Takie materiały mogą pomóc nauczycielom i uczniom rozpocząć pracę z nowym wyposażeniem. Nie muszą być jednak odtwarzane bez żadnych zmian. Można dostosować ich poziom trudności, czas realizacji, wykorzystane materiały i zakres samodzielności uczniów.
Na początku gotowy projekt może służyć poznaniu narzędzia i podstawowych technik pracy. Z czasem uczniowie powinni wykorzystywać zdobyte umiejętności do tworzenia własnych rozwiązań, szczególnie tych odpowiadających na problemy zauważone w szkole lub jej otoczeniu.
Podstawowym źródłem informacji o programie pozostaje strona rządowa. Znajdują się tam zasady finansowania, dokumenty programu oraz formularze wniosków.
Strona Reformy Kompas Jutra: https://reforma26.men.gov.pl/
Materiały dotyczące nowych podstaw programowych przyrody i zajęć praktyczno-technicznych są dostępne na stronie Instytutu Badań Edukacyjnych.
Należy także śledzić stronę właściwego urzędu wojewódzkiego, ponieważ to wojewodowie ogłaszają nabory i określają terminy składania dokumentów.
Na stronie educarium poświęconej Pracowniom Kompas Jutra można znaleźć uporządkowane informacje o programie, propozycje wyposażenia, kalkulator ofert oraz możliwość konsultacji dotyczącej przygotowania kosztorysu.
Czas na składanie dokumentów to zaledwie 14 dni od ogłoszenia naboru, dlatego warto już teraz zebrać zespół nauczycieli, sprawdzić posiadane wyposażenie i wskazać zadania wynikające z nowej podstawy programowej, których szkoła nie jest obecnie w stanie realizować.
Najlepsza pracownia nie musi mieć największej liczby urządzeń. Powinna być miejscem, w którym nauczyciele wiedzą, jak wykorzystać zakupiony sprzęt, a uczniowie mogą samodzielnie badać, projektować, budować, naprawiać i sprawdzać, czy ich rozwiązania rzeczywiście działają.
Autor artykułu: Agnieszka Halicka
nauczycielka i członkini Rady ds. Informatyzacji Edukacji przy MEN
